مدیر.بیز
۱۷ آذر ۱۳۹۴

آینده پژوهی

future-sign 76a71792-fa4a-4c33-9036-50ff4e8ba794 آینده پژوهی یکی از روش های مدرن مطالعه ی آینده است و از شاخه های فناوری های نرم محسوب می شود ؛ البته  هدف این علم نه تنها کشف آینده بلکه اساساَ مهندسی هوشمندانه ی آینده است ؛ درست به همین دلیل که آینده پژوهی جزو فناوری های نرم است و دانشی جهت دار به شمار می آید؛ از این رو اقتباس و تقلید کورکورانه از آن می تواند فوق العاده گمراه کننده و خطرناک باشد.
ملت ما اگرچه میراثی عظیم از معارف مربوط به آینده را دراختیار دارد، اما هنوز در زمینه ی آینده پژوهی به عنوان یک علم مدرن درابتدای راه است و مسیری طولانی در پیش دارد.
تعریف آینده پژوهی:
تعاریف مختلفی برای آینده پژوهی عنوان شده است که شاید تعریف زیر یکی ازجامع ترین آنها باشد:
«آینده پژوهی تلاشی نظام مند (سیستماتیک) برای نگاه به آینده ی بلند مدت درحوزه های: دانش، فناوری، اقتصاد، محیط زیست، جامعه و... است که هدف اصلی آن، شناخت فرصت ها و فناوری های جدید و تعیین بخش هایی است که سرمایه گذاری در آنها احتمال بازدهی بیشتری دارد؛ به بیان دیگر،« آینده پژوهی یعنی مهیا بودن برای آینده و استخدام منابع موجود به بهترین وجه ممکن در راستای ارزش ها و اهداف»
مهم ترین آثار ترویج آینده پژوهی مدرن: 
نخست اینکه شاخصی از مردم سالاری دولت ها درحوزه ی سیاست گذاری عمومی شناخته می شود. شهروندان می توانند از طریق فرآیندهای آینده نگاری در طراحی جوامع آینده خود سهیم باشند و دیدگاه های خاص خود را درمورد آینده اظهار کنند.
دوم اینکه موجب می شود تا آینده از افق های گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، امنیتی، دفاعی، صنعتی، تجاری و... مورد بررسی قرار گیرد و فقط ازمنظر علم و فناوری مورد کاوش قرار نگیرد.
مردم درگذشته های دور به اندازه ی کافی فرصت داشتند تا زندگی خود را براساس عادت های شان بنا کنند؛ و از این رو بسیار آسوده خاطر بودند؛ اما با پیشرفت علم و فناوری در سده های اخیر، پدیده ی «تغییر» ظهور کرده و ثبات تقریباَ یک پدیده ی نادر شده است.
موج های تغییر یکی پس از دیگری فرا می رسند و انواع  و اقسام پدیده های اجتماعی بدیع به همراه می آورند و از آنجا که حامل عنصر تازگی هستند، از یک سو ما را به «فهمیدن» وادار می کنند و از سوی دیگر شالوده ی عادت های ما را در هم می کوبند. شتاب تغییر یک نیروی مشخص و عینی است که تا اعماق زندگی شخصی ما نفوذ می کند و ما را وادار می کند که  نقش های تازه ای بر عهده بگیریم؛ البته این فرصت برای همه ی ما وجود دارد که تغییر را به سود خود و درجهت مصالح و منافع خود هدایت کنیم. دراینجا پای « پیش بینی » به میان می آید ؛ بنابراین با بهره گیری هوشمندانه ازدانش آینده پژوهی، فرصت می یابیم تا آگاهانه و پیش دستانه، موج های تغییر را پیش بینی کرده، به فکر چاره بیفتیم.
اصول موضوعه ی آینده پژوهی
آینده پژوهی بر چند فرضیه درباره ی جهان هستی و نقش انسان استوار است. در اینجا برخی از این اصول اساسی را ــ که نشانه ی اصلی تفکر آینده پژوهان مدرن است ــ مرورمی کنیم:
ارتباط گذشته و حال :
این اصل تقریباَ میان تمام آینده پژوهان مشترک است که جهان هستی یک پارچه است نه آمیخته ای از اجزای مستقل و بی ارتباط با یکدیگر. ازدیدگاه آینده پژوهی، انسان مثل همه ی کائنات، بخشی از هستی را تشکیل می دهد.
به عقیده آینده پژوهان، جهان آینده از درون جهان حال خلق می شود؛ از این رو با نگاه دقیق به رویدادهای جهان طی چند سال گذشته می توانیم نکات بسیاری را درباره ی آینده دریابیم.
 عنصرحیاتی درمطالعات آینده پژوهی
درآینده های کوتاه مدت ( کمتر از پنج سال ) نمی توان تغییرات عمده درجهان امروز را متصور شد، همچنین در دوره ی زمانی بیش از پنجاه سال تغییرات عمده ای  به وقوع خواهد پیوست که به احتمال قوی نمی تواند در تصمیم گیری های امروز ما تأثیر چندانی داشته باشند.
به همین دلیل، آینده پژوهان بر بازه های زمانی بین 5 تا 50 سال تأکید می کنند و برنامه ها و اهداف خود را در همین دوره ی زمانی تعریف می کنند. آنها معتقدند که تصمیم های امروز، جهان فردا را تشکیل می دهد.
اهمیت ایده های مربوط به آینده:
جایی که آینده وجود ندارد باید آن را ابداع کرد ؛ یعنی باید ایده هایی را مطرح ساخت  که رویدادهای احتمالی آینده را نشان دهند. اهمیت این ایده ها از آنجا است که تفکر ما آمیزه ای از ادراک گذشته و تصویرهای ذهنی ما از رویدادهای محتمل آینده است. ایده ها به دو دسته تقسیم می شوند: مفاهیم و نظریه ها. 
مفهوم، بیانگر نوعی نقشه ی ذهنی یا تصور از چیزی است و نظریه عبارت است از ایجاد رابطه بین دو یا چند مفهوم برای نشان دادن چگونگی هم زیستی آنها با یکدیگر.
مفاهیم و نظریه ها شاکله های ذهنی ما ازچگونگی کارکرد جهان هستند که می توانیم به وسیله ی این شاکله ها وقایع گذشته رابه یادآوریم و رویدادهای آینده را درذهن خود مجسم کنیم؛ بنابر این تفکر عبارت است از کاربرد ماهرانه ی مفاهیم و نظریه ها به شیوه های مختلف. وقتی تخیل می کنیم، اجازه می دهیم که مفاهیم مختلف به گونه ای آزادانه و سیال درخود آگاه ما ظهور کنند بدون اینکه بکوشیم آنها را روی یک مسئله خاص متمرکز کنیم.
تصویر آینده که درذهن مردم شکل می گیرد، نقش اساسی درشکل بخشیدن به آینده ایفا می کند. برای دست یابی به ایده ، راه های گوناگونی وجود دارد؛ ازجمله : تحقیق و توسعه، هم اندیشی و تشکیل اندیشکده های بزرگ وکوچک کنار دست مدیران. 
فنون و روش های آینده پژوهی
روش دیده بانی
دیده بانی به معنای پایش مستمر تغییرات جهانی در زمینه های مختلف توسط یک گروه علاقه مند به تغییرات آینده پژوهی است . دیدبانان عطش دانستن دارند و پیوسته در نشریه ها و پایگاه های اطلاعاتی اینترنت کاوش می کنند و یافته های حاصل از پایش خود را همچون خونی تازه در شریان های سازمان جاری و طراوت فنی و علمی سازمان را تضمین می کنند.
تحلیل روند 
تحلیل روند عبارت است از مطالعه یک روند مشخص به منظور کشف چیستی علت های بروزسرعت توسعه و پیامدهای احتمالی آن.
تحلیل روندها باید بسیار دقیق باشد ؛ زیرا یک روند مشخص می تواند تأثیرهای بسیار متفاوتی بر ابعاد گوناگون زندگی ما داشته باشد و ازسوی دیگرشاید بسیاری ازاین تأثیرها درنگاه اول قابل کشف نباشند.
پایش روند 
روندهایی که در یک جامعه، صنعت یا بخش مشخص اهمیت ویژه دارند باید به دقت پایش شوند؛ به عنوان مثال، نرخ رو به رشد بیکاری و افزایش سن ازدواج شاید آثار چشم گیری بر آینده ی سازمان ها و جوامع مختلف داشته باشد.
برون یابی روند 
اگر اطلاعات آماری در دست باشد می توان تغییرات روندها را به صورت نموداری رسم کرد. آینده پژوهان با ادامه دادن نمودار، یعنی برون یابی آن، می کوشند آینده را بر پایه ی میزان کنونی تغییر پیش بینی کنند؛ البته این نکته دارای اهمیت است که ثبات میزان تغییر بر دقت این گونه پیش بینی ها تأثیر گذار است.
توسعه و تحلیل سناریو 
سناریوها در واقع تلاش هایی هستند برای تجسم و بازنمایی رویدادهای ممکن آینده برپایه ی آنچه می دانیم یا آنچه تصور می کنیم می دانیم! سناریوها به این دلیل مفید هستند که به ما کمک می کنند تا بفهمیم نتایج و پیامدهای احتمالی تصمیمی که اتخاذ می کنیم چه خواهد بود.
آینده پژوهان برای توصیف رخدادهای احتمالی آینده از شیوه ی سناریوسازی استفاده می کنند. در آینده پژوهی که مملو از عدم قطعیت است، سناریوها کاربرد ویژه و بسیار مهمی دارند و معمولاَ چندین سناریو توسعه می یابند به گونه ای که تصمیم گیران متوجه باشند که ممکن است  برخی رویدادهای آینده سناریوی بسیار محتملی را که مبنای برنامه ریزی آنها بوده ازاعتبار ساقط کند. سناریوها به شکلی داستان گونه نوشته می شود؛ زیرا ازحرفه سینما وارد عرصه ی علم شده است.
مشاوره وهمفکری
ازآنجا که دومغز بهتر از یک مغز کار می کند باید دیدگاه دیگران به ویژه افرادخبره و کارشناس را نسبت به آینده جویا شویم؛ ضمن اینکه کارگروهی و همفکری در این زمینه می تواند بسیار راهگشا باشد.
مدل سازی 
ما می توانیم رویدادهایی را که درجهان واقع رخ می دهند به شیوه های گوناگونی تقلید و باز آفرینی کنیم تا آنها را بهتر بفهمیم. مدل سازی یکی ازاین شیوه ها است که تفکر ما را از آینده به صورت عینی تر ارائه می دهد.
شبیه سازی یا بازی
یک مدل در واقع نمایش ایستایی ازشیئی معین است؛ اما مفهوم همزاد و پویایی آن شبیه سازی نام دارد. شبیه سازی رایانه ای نیزجزء همین دسته قرار می گیرد.
تحلیل تاریخی، توفان فکری «هم اندیشی» ، چشم انداز پردازی و مطالعات ترازیابی ازدیگر روش های آینده پژوهی به شمار می روند.


ثبت دیدگاه
لطفا برای درج دیدگاه خود فرم زیر را تکمیل نمایید.



نام: *
پست الکترونیک:
تلفن همراه:
متن دیدگاه:*
لطفاً عبارت نمایش داده شده در تصویر بالا را وارد نمایید.
بازگشت به مقالات استراتژی